Türkiye · Tarım Ürünü Takibi
Tarım ve Orman Bakanlığı, 2017 yılından bu yana Bitki Koruma Ürünleri Takip Sistemi'ni (BKTS) işletiyor ve bu sistemi tamamlayan e-TBS mobil uygulamasıyla, tarım ilaçlarının üretimden tarla uygulamasına kadar karekod üzerinden izlenmesini sağlıyor. Sistem, Türkiye'de uzun yıllardır ciddi bir sorun olan sahte ve kaçak tarım ilacı ticaretini geriletmeyi amaçlayan en kapsamlı düzenleyici müdahalelerden biri olarak öne çıkıyor. Sistemin sekiz yılı aşkın süredir kesintisiz işletiliyor olması, Türkiye'nin tarım girdilerinde dijital izlenebilirliği yalnızca ilaç sektörüyle sınırlı tutmayıp, gıda zincirinin en başındaki tarımsal girdilere kadar genişletme iradesinin somut bir göstergesi.
Bitki koruma ürünleri (yaygın adıyla tarım ilaçları veya pestisitler), yanlış ya da sahte formülasyonlarla kullanıldığında hem ürün verimini hem de gıda güvenliğini doğrudan tehdit eder; kalıntı sınırlarını aşan veya ruhsatsız etken madde içeren sahte ürünler, tüketiciye kadar ulaşan bir gıda güvenliği riski yaratır. BKTS'nin temel amacı, bu riski karekod tabanlı bir izlenebilirlik zinciriyle en baştan, yani ürünün fabrikadan çıktığı andan itibaren kesmek.
BKTS kapsamında, ruhsatlı her bitki koruma ürünü ambalajına GS1 standardında bir karekod basılması zorunludur; bu karekod ürünün ruhsat numarasını, parti bilgisini ve üretim tarihini taşır. Üretici veya ithalatçı firma, ürünü piyasaya sürmeden önce bu bilgileri BKTS'ye bildirir. Ürün bayiye ulaştığında bayi, aldığı her kutuyu sisteme okutarak stoğa giriş yapar; bu adım, bayinin elinde bulunan ürünün gerçekten ruhsatlı ve sahte olmayan bir parti olduğunu teyit eder.
Sistemin çiftçiyle buluştuğu nokta e-TBS mobil uygulamasıdır. Bir bitki koruma ürünü bayiden çiftçiye satıldığında, bayi satışı e-TBS üzerinden anlık olarak kaydetmek zorundadır; bu kayıt hem hangi çiftçinin hangi ürünü ne miktarda aldığını hem de o ürünün hangi parsel veya ürün grubunda kullanılacağını sisteme işler. Karekodu okutulmamış, yani sisteme kaydı yapılmamış bir bitki koruma ürününün satışı fiilen yasa dışıdır; bayiler bu tür ürünleri satamaz, denetimlerde böyle bir ürün tespit edilirse hem bayi hem de üretici hakkında idari işlem başlatılır.
Sistemin veri modeli, yalnızca ürün ve satış bilgisini değil, uygulamanın yapıldığı arazi bilgisini de kapsayacak şekilde genişletilmiş durumda; e-TBS üzerinden yapılan kayıtlar, Çiftçi Kayıt Sistemi (ÇKS) verileriyle eşleştirilerek hangi parselde hangi ürün grubunun kaç kez ve ne miktarda bitki koruma ürünü uygulandığı izlenebiliyor. Bu eşleştirme, hem aşırı doz kullanımının önlenmesi hem de ihracat öncesi kalıntı analizlerinde riskli parsellerin önceden tespit edilebilmesi açısından önemli bir denetim katmanı oluşturuyor.
Türkiye'de sahte tarım ilacı sorunu, özellikle etken madde oranı düşürülmüş veya tamamen taklit edilmiş ürünlerin orijinal ambalaj taklitleriyle piyasaya sürülmesi şeklinde uzun yıllardır varlığını sürdürüyor. Bu ürünler genellikle orijinaline çok yakın görünümlü ambalajlarla, daha düşük fiyatla satılarak çiftçiyi yanıltıyor ve hem verim kaybına hem de kalıntı riskine yol açıyor. BKTS'nin karekod zorunluluğu, sahte ürünlerin sisteme kayıtlı bir ruhsat numarasıyla eşleşmemesi nedeniyle bayi seviyesinde daha kolay tespit edilmesini sağlıyor.
Bir ürün grubunda kalite sorunu veya ruhsat iptali gibi bir durum ortaya çıktığında, BKTS'nin parti bazlı izlenebilirliği sayesinde geri çağırma (recall) süreci çok daha hedefli yürütülebiliyor: hangi partinin hangi bayilere, hangi bayiden hangi çiftçilere ulaştığı sistemden sorgulanarak, sorunlu parti hızlıca piyasadan çekilebiliyor. Bu, eskiden tüm bir ürün grubunun toptan piyasadan çekilmesini gerektiren durumların artık çok daha dar kapsamlı ve hızlı şekilde yönetilebilmesi anlamına geliyor.
Sahte tarım ilacı ticaretinin önemli bir kısmı, resmi bayi ağının dışında, pazar yerleri veya gayri resmi kanallar üzerinden yürütülüyor; BKTS'nin karekod zorunluluğu bu kanalları tamamen ortadan kaldırmasa da, resmi bayi ağı üzerinden satılan ürünlerin güvenilirliğini büyük ölçüde garanti altına alıyor. Bakanlık, bu kayıt dışı kanalları hedefleyen ayrı saha denetimleri de yürütüyor; bu denetimlerde karekodu olmayan veya BKTS'de kaydı bulunmayan ürünler doğrudan sahte veya kaçak kabul ediliyor ve el konuluyor.
Bitki koruma ürünü üreten veya ambalajlayan firmalar için BKTS uyumu, ambalaj hattında yüksek çözünürlüklü ve dayanıklı karekod baskısı yapabilen bir serileştirme sistemi kurmayı gerektiriyor; tarım ilacı ambalajlarının genellikle nemli, tozlu veya dış ortam koşullarına maruz kalan depo ve bayi ortamlarında okunabilir kalması gerektiğinden, baskı kalitesi ve OCV doğrulaması burada özellikle kritik önem taşıyor. Okunamayan veya bozulan bir karekod, ürünün bayi seviyesinde stoğa alınamaması ve dolayısıyla satılamaması anlamına gelebilir.
Bayiler için ise e-TBS'ye günlük ve eksiksiz veri girişi artık rutin bir operasyonel yükümlülük hâline geldi; sisteme geç veya hatalı veri girişi yapan bayiler denetimlerde idari yaptırımla karşılaşabiliyor. Bakanlığın bu alandaki denetim sıklığının artırılması ve e-TBS verilerinin bölgesel kullanım analizleriyle çapraz kontrol edilmesi, sistemin sadece bir kayıt aracı değil, aynı zamanda aktif bir piyasa gözetim mekanizması olarak işlediğini gösteriyor.
Bu düzenleyici ortamda faaliyet gösteren üreticiler için, BKTS uyumu tek seferlik bir kurulum değil, ürün portföyü genişledikçe veya ambalaj tasarımı değiştikçe sürekli güncellenmesi gereken canlı bir süreç. Yeni bir ürün ruhsatı alındığında veya mevcut bir ürünün ambalaj boyutu değiştiğinde, karekod içeriğinin ve BKTS bildiriminin eş zamanlı güncellenmesi gerekiyor; bu senkronizasyonu otomatikleştirebilen üretim yazılımı ve donanım altyapısına sahip firmalar, hem denetim risklerini azaltıyor hem de yeni ürün lansmanlarını daha hızlı gerçekleştirebiliyor. Sekiz yılı aşkın uygulama tecrübesi, BKTS'nin Türkiye'de tarımsal girdi güvenliği alanında kalıcı bir standart hâline geldiğini ve benzer izlenebilirlik modellerinin gübre ve tohum gibi diğer tarımsal girdi kategorilerine de örnek teşkil ettiğini gösteriyor. Sistemin bu başarısı, Türkiye'nin tarımsal girdi denetiminde dijital izlenebilirliği artık istisna değil kural hâline getirdiğini ve bu yaklaşımın önümüzdeki dönemde daha fazla tarımsal ürün kategorisine yayılabileceğini gösteriyor. Sistemin bu başarısı, Türkiye'nin tarımsal girdi denetiminde dijital izlenebilirliği artık istisna değil kural hâline getirdiğini ve bu yaklaşımın önümüzdeki dönemde daha fazla tarımsal ürün kategorisine yayılabileceğini gösteriyor; bu genişleme ihtimali, üretim hattı altyapısını bugünden esnek ve ölçeklenebilir kurmanın önemini bir kez daha ortaya koyuyor.
Kaynak: Anadolu AjansıBulunduğunuz ülkenin karekod ve seri numaralandırma gereksinimlerini paylaşın, size en uygun izlenebilirlik altyapısını önerelim.