Türkiye · Tıbbi Atık Yönetimi
Sağlık hizmeti sunumu sırasında ortaya çıkan enfeksiyöz, kesici-delici veya patolojik nitelikli atıkların toplumsal ve çevresel risk oluşturmadan bertaraf edilmesini düzenleyen temel mevzuat, 25 Ocak 2017 tarihli ve 29959 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan Tıbbi Atıkların Kontrolü Yönetmeliği'dir. Yönetmelik, Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı ile Sağlık Bakanlığı'nın ortak sorumluluğunda yürütülür; birincisi atığın çevresel yönetimini, ikincisi ise sağlık kuruluşlarındaki üretim ve ayrıştırma süreçlerini denetler. Yönetmeliğin temel felsefesi, tıbbi atığın kaynağında -yani üretildiği hasta odası, ameliyathane veya laboratuvarda- diğer atık türlerinden ayrıştırılması ve bu ayrıştırmanın bertaraf tesisine kadar kesintisiz biçimde korunmasıdır.
Yönetmelik kapsamına hastaneler, poliklinikler, aile sağlığı merkezleri, diş klinikleri, veteriner klinikleri, laboratuvarlar ve eczaneler gibi sağlık hizmeti sunan hemen her kurum girer. Atıklar Avrupa Atık Kataloğu kodlarına göre sınıflandırılır; enfeksiyöz nitelikli tehlikeli tıbbi atıklar 18 01 03* kodu ile işaretlenir ve sarı renkli, sızdırmaz, delinmeye dayanıklı plastik torba veya konteynerlerde toplanır. Kesici-delici aletler -enjektör iğnesi, bistüri gibi- ayrı, sert plastik kutularda biriktirilir ve bu kutular UN 3291 tehlikeli madde sınıfına uygun şekilde işaretlenir. Evsel nitelikli atıklarla tıbbi atığın karıştırılması yönetmeliğe aykırıdır ve karışım tespit edildiğinde tüm parti tehlikeli atık olarak işlem görür. Yönetmelik, tıbbi atıkları da kendi içinde ayrıştırır: enfeksiyöz ve kesici-delici atıklar tehlikeli tıbbi atık olarak sarı kapta toplanırken, ameliyat ve otopsi kaynaklı patolojik ve anatomik atıklar kırmızı renkli, özel işaretli kaplarda ayrıca biriktirilir ve genellikle yakma yoluyla bertaraf edilir. Tıbbi atıkla karışmamış, doğrudan hasta bakımıyla ilgisi olmayan kağıt, karton ve mutfak atığı gibi evsel nitelikli atıklar ise ayrı bir akışta toplanarak belediye atık sistemine yönlendirilir; bu üçlü ayrıştırma modeli hem bertaraf maliyetlerini optimize eder hem de gerçekten tehlikeli olan atık hacminin gereksiz yere büyümesini önler.
Yönetmeliğin sahada uygulanabilirliğini dijitalleştiren araç, Çevre Bakanlığı'nın Entegre Çevre Bilgi Sistemi (EÇBS) bünyesindeki Atık Yönetim Uygulaması'nın bir parçası olan MoTAT'tır (Mobil Tıbbi Atık Takip Sistemi). Sistem, tıbbi atık üreticisi sağlık kuruluşunun her atık konteynerini barkod ile etiketlemesini, taşıma firmasının bu barkodu toplama anında mobil terminalle okutarak teslim alma bildirimini sisteme işlemesini ve taşıma aracının GPS ile izlenerek belirlenen güzergâhtan sapmadan bertaraf veya sterilizasyon tesisine ulaşmasının doğrulanmasını sağlar. Tesise varışta yapılan tartım ve teslimin de sisteme işlenmesiyle, bir atık konteynerinin üretildiği andan bertaraf edildiği ana kadar geçen tüm zincir elektronik olarak belgelenmiş olur. Bu izlenebilirlik hem dökülme veya kaçak bertaraf riskini azaltır hem de denetim otoritelerinin herhangi bir sağlık kuruluşunun atık üretim hacmini gerçek zamanlı olarak takip etmesine imkân tanır.
Sağlık kuruluşları, MoTAT üzerinden periyodik olarak ürettikleri toplam tıbbi atık miktarını da beyan etmekle yükümlüdür; bu beyanlar İl Sağlık Müdürlüğü'nün kuruluş bazlı atık üretim trendini izlemesine ve anormal artış ya da azalışları -örneğin bir salgın döneminde atık hacminin aniden yükselmesi ya da düşük beyan şüphesi- tespit etmesine imkân tanır. Bertaraf tesisine ulaşan her parti için sistem otomatik olarak bir bertaraf sertifikası üretir; bu sertifika, atığı üreten sağlık kuruluşunun kendi iç denetim dosyasında saklaması gereken, dış denetimlerde de ilk talep edilen belgelerden biridir. Sistem ayrıca taşıma firmalarının araç ve personel lisans bilgilerini de barındırır; bir aracın veya sürücünün lisansı süresi dolduğunda MoTAT, o aracın yeni bir toplama işlemi başlatmasını otomatik olarak engeller ve bu da lisanssız taşımanın önüne teknik bir bariyer koyar.
Tıbbi atık taşıma araçları yalnızca bu amaç için tahsis edilir ve başka hiçbir atık türünün taşınmasında kullanılamaz; araç gövdesi kolay temizlenebilir, sızdırmaz malzemeden imal edilmiş olmalı ve üzerinde tıbbi atık taşıdığını belirten standart işaretleme bulunmalıdır. Her konteynerin üzerinde, atık kodu, üretici sağlık kuruluşunun adı ve MoTAT'a kayıtlı tesis kimliğini içeren barkod etiketi bulunması zorunludur; bu etiketin taşıma sırasında okunaksız hâle gelmesi -nem, sürtünme veya düşük baskı kalitesi nedeniyle- zincirin bir noktasında kaydın kesilmesine ve o parti için izlenebilirliğin kaybolmasına yol açar. Aynı araç bölmesi içinde farklı atık kod numarasına sahip konteynerlerin birlikte taşınması da yönetmelikçe yasaklanmıştır; bu nedenle barkod okuma istasyonlarının araca yükleme anında kod uyuşmazlığını otomatik tespit edebilmesi, uygulamada giderek yaygınlaşan bir kontrol noktasıdır.
Sarı torbaların doluluğu, taşıma sırasında sızıntı veya patlama riskini önlemek amacıyla hacminin dörtte üçünü aşmayacak şekilde sınırlandırılmıştır ve torbalar ağzı sıkıca bağlanmadan konteynerden çıkarılamaz. Torba üzerindeki barkod etiketi genellikle konteyner kapağına değil doğrudan torbanın kendisine yapıştırılır, çünkü konteynerler tekrar kullanılırken torbalar her seferinde imha edilir; bu da etiketin torba yüzeyindeki nem ve sıcaklık dalgalanmalarına dayanıklı bir baskı kalitesiyle üretilmesini özellikle önemli kılar.
Denetimler İl Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Müdürlükleri ile İl Sağlık Müdürlükleri tarafından ortaklaşa yürütülür; yönetmeliğe aykırılık tespit edildiğinde 2872 sayılı Çevre Kanunu'nun 20. maddesi kapsamında idari para cezası uygulanır ve tekrarında sağlık kuruluşunun faaliyet ruhsatının askıya alınması gündeme gelebilir. Taşıma veya bertaraf lisansı bulunan özel firmalar için de benzer şekilde, MoTAT kayıtlarında tutarsızlık tespit edilmesi lisans iptaline kadar uzanan yaptırımlara yol açabilir. Bertaraf, Türkiye'de sınırlı sayıda lisanslı tesiste -çoğunlukla otoklav tipi sterilizasyon veya yüksek sıcaklıklı yakma yöntemiyle- gerçekleştirilir; bu tesislerin kapasitesi bölgesel olarak sınırlı olduğundan taşıma güzergâhları uzun mesafelere yayılabilir ve MoTAT'ın GPS izleme işlevi bu uzun güzergâhlarda sapmaların erken tespiti açısından ayrı bir önem kazanır. Sağlık kuruluşları ve atık taşıma-bertaraf firmaları açısından pratik sonuç, barkod etiketleme kalitesinin artık yalnızca operasyonel bir ayrıntı değil, doğrudan lisans sürekliliğini etkileyen bir uyum unsuru olduğudur; dayanıklı, su ve sürtünmeye dirençli etiket malzemeleri ile üretim/basım aşamasında okunabilirliği kamera tabanlı sistemlerle doğrulanan barkod uygulamaları, MoTAT zincirinin hiçbir noktasında kayıt kaybı yaşanmamasını güvence altına alır. Bu titizlik, aynı zamanda hastanelerin akreditasyon süreçlerinde de giderek daha fazla sorgulanan bir kalite göstergesi hâline gelmektedir. Özellikle büyük şehir hastaneleri gibi günlük yüzlerce konteyner üreten kurumlarda, etiket basım ve okuma sürecinin merkezi bir yazılımla yönetilmesi, manuel kayıt hatalarını önemli ölçüde azaltarak hem personel iş yükünü hem de olası idari yaptırım riskini düşürmektedir; bu tür entegre çözümler, atık yönetimi biriminin sağlık hizmeti kalitesine dair genel değerlendirmede de olumlu bir gösterge olarak öne çıkmasını sağlamaktadır.
Kaynak: Resmî GazeteBulunduğunuz ülkenin karekod ve seri numaralandırma gereksinimlerini paylaşın, size en uygun izlenebilirlik altyapısını önerelim.